Артериалық гипертензия

Артериалық гипертензия — дене айналымы артерияларының қысымының тұрақты жоғарылауымен сипатталатын созылмалы ауру, елімізде ең көп тараған созылмалы аурулардың бірі. Қалыпты ересек адам тыныш жағдайда систолалық қысым әдетте 140 мм сынап бағанасынан төмен, диастолалық қысым 90 мм сынап бағанасынан төмен болады; түрлі күндері бірнеше рет өлшегенде қысым осы деңгейден асып, эмоционалдық қозу, қатты жүктеме секілді уақытша факторлар алынып тасталса, гипертензия диагнозын қоюға болады. Көптеген науқастардың ерте кезеңде ешқандай шағымы болмайды, қысым тек медициналық тексеру кезінде кездейсоқ анықталады, сондықтан оны «үнсіз өлтіруші» деп атайды.

Аурудың дамуына көптеген факторлар әсер етеді. Тұқым қуалау маңызды орын алады: әке-шешесінің біреуінде немесе екеуінде де гипертензия болса, балаларында ауру қаупі айтарлықтай артады. Сыртқы факторларды да ескеру керек: ұзақ уақыт тұзды көп тұтыну, артық салмақ пен семіздік, қозғалыссыздық, ұзақ психологиялық кернеу, темекі мен ішімдік, ұйқының жетпеуі қысымды көтереді.

Сондай-ақ жасына қарай тамырлардың серпімділігінің төмендеуі бастапқы гипертензияның маңызды себебі. Науқастардың аз бөлігінде қысымның жоғарылауы бүйрек аурулары, эндокриндік аурулар, дәрілер салдарынан болады — бұл екіншілік гипертензия, мұндай науқастар әдетте жасы кішілеу келеді әрі қысымын бақылау қиынырақ. Гипертензия жасырын басталады, ерте кезеңде арнайы белгілері байқалмайды.

Кейбір науқастарда бас айналу, бас ауру, мойынның қатуы, шаршау, жүрек қағуы байқалуы мүмкін, бірақ көбінесе тынығып алғанда басылады. Аурудың өсуімен тұрақты жоғары қысым тамырлар мен ағзаларды зақымдайды: жүрек жағынан сол қарыншаның гипертрофиясы, коронарлық жүрек ауруы, тіпті жүрек жетіспеушілігі дамуы мүмкін; мида ми қан құйылуы, ми инфарктісі туындайды; бүйрек ұзақ жоғары қысымда гломерулосклерозға, бүйрек функциясының төмендеуіне әкеледі; көз түбірінің торша тамырлары да зақымданып, көру қабілетіне әсер етеді. Сондықтан гипертензияның қаупі қысымның сандық мәнінде емес, оның жүрек, ми, бүйрек сияқты нысана-ағзаларға ұзақ мерзімді зақым келтіруінде.

Диагноз қою қиын емес, бастысы — қысымды дұрыс өлшеу. Науқас бес минут тынығып алғаннан кейін өлшеу керек; түрлі күндері үш рет өлшеп, нәтиже жетсе, диагноз расталады. Диагноз қойылғаннан кейін дәрігер жүрек-тамыр қаупін бағалайды және қажетіне қарай ЭКГ, жүрек УЗИ, бүйрек функциясы, зәр анализі, көз түбірі зерттеулерін тағайындайды.

Гипертензияны емдеуде «ұзақ, тұрақты, жекелендірілген» принцип басшылыққа алынады. Тіршілік салтын түзету — негізгі база: тұзды шектеу (күніне 6 грамнан аспауы), теңгерімді тамақтану, салмақты бақылау, тұрақты аэробты жаттығу, темекі мен ішімдікті қою, ұйқы мен эмоционалдық тұрақтылықты қамтамасыз ету. Оған қоса науқастардың көпшілігіне қысым түсіретін дәрілер қажет.

Әдетте қолданылатын дәрілер: кальций артериялық блокаторлар, АПФ ингибиторлары, ангиотензин рецепторларының антагонисттері, диуретиктер, β-блокаторлар; дәрігер науқастың жасына, қосымша ауруларына, төзімділігіне қарай таңдайды. Білдіре кететін жайт: қысым түсіретін емді ұзақ мерзімді тоқтаусыз қабылдау керек, қысым нормаға келді дәп өздігінен дәріні тоқтатуға не дозаны азайтуға болмайды, әйтпесе қысымның ауытқуы тамырларды көбірек зақымдайды. Гипертензияны толық емдеу мүмкін болмаса да, дұрыс басқару арқылы жақсы бақылауға толық болады.

Дәріні тұрақты қабылдап, қысымды жиі өлшеп, дұрыс тіршілік салтын ұстанса, науқастардың өмір сүру ұзақтығы мен сапасы қалыпты адамдардан ерекшеленбейді. Күн сайын таңертең және кешке қысымды өздігінен өлшеп, жазып отырған жөн; дәрігерге тұрақты көрінетін жөн. Қатты бас ауру, жүрек айну, құсу, көрудің бұлдырлануы, кеуденің ауруы, аяқ-қолдың әлсіреуі секілді ескерту белгілері пайда болса, гипертензиялық жедел жағдайдан сақтанып, дереу медициналық көмекке жүгіну керек.