Гиперлипидемия

Гиперлипидемия, яғни липидтер алшақтығы — қандағы жалпы холестериннің, төмен тығыздықты липопротеид-холестеринінің, триглицеридтердің жоғарылауы немесе жоғары тығыздықты липопротеид-холестеринінің төмендеуімен сипатталатын метаболикалық бұзылулар тобы. Липидтердің өзі ағзаға қажетті заттар — жасуша қабықтарының түзілуіне және гормон синтезіне қатысады, бірақ қанда олар шамадан тыс жиналып, тамыр қабырғаларына жасырын түрде шөгеді де, атеросклероз бляшкаларын түзеді, инфаркт, инсульт секілді жүрек-ми тамырлары оқиғаларының «уақыты келген бомбасына» айналады. Гиперлипидемияның себептері бастапқы және екіншілік болып бөлінеді.

Бастапқысы көбінесе тұқым қуалаумен байланысты, отбасылық гиперхолестеринемиямен ауыратындарда липид деңгейі бала кезден жоғары болады; екіншілігі зиянды тіршілік салты немесе басқа аурулар салдарынан туындайды — майлы-тәтті тамақ, семіздік, қозғалыссыздық, темекі, ұзақ ішімдік негізгі себептер болып табылады, қалқанша безінің төмен функциясы, қант диабеті, нефроз синдромы, бауыр-өт жолы аурулары және кейбір дәрілер де липидтерді көтеруі мүмкін. Қазіргі адамдардың тамақ құрылымының теңгерімсіздігі мен отырықшылығы гиперлипидемияның таралуын арттырып, жастар арасында жиілетіп отыр. Гиперлипидемияның көбінің айқын симптомдары болмайды, науқас ештеңе сезбейді, липид алшақтығы тек тексеру кезінде анықталады.

Аз бөлігінде теріде ксантомалар (қабақта, шынтақ-тізеде сары түсті түйіндер), мүйізді қабатта липидті доға пайда болуы мүмкін. Бірақ нағыз қауіп — липид алшақтығының тамырларға ұзақ мерзімді зақым келтіруінде: липид шөгінділері атеросклероз бляшкаларын түзеді, бляшка өсіп тамырды бітеп, стенокардия, миокард инфарктісіне; бляшка жарылып тромб түзіп, ми тамырын бітеп, ми инсультына; төменгі аяқ тамырлары зақымданса, межелі ақсауға әкеледі. Сондықтан гиперлипидемияны «көрінбейтін өлтіруші» деп атайды.

Диагноз қан липидтерін талдау арқылы қойылады: әдетте жалпы холестерин, триглицерид, төмен және жоғары тығыздықты липопротеид-холестерині төрт көрсеткіш тексеріледі. Дәрігер жасты, қысымды, қантты, темекі тарихын ескере отырып, жүрек-тамыр қаупін жалпы бағалайды; қаупі неғұрлым жоғары болса, липидті бақылау мақсаты да соғұрлым қатаң болады, әсіресе «жаман холестерин» — төмен тығыздықты липопротеид-холестериніне арнайы мақсат қойылады. Гиперлипидемияны емдеу алдымен тіршілік салтын түзетуден басталады.

Майлы-тұзды, холестеринді аз тұтынып, ішек-қарын, қуырылған тағамды, майлы етді аз жеп, көкөніс, жеміс, дәнді көкністерді көбірек жеу; салмақты бақылау, тұрақты жаттығу, темекі мен ішімдікті қою — бұл шаралар липидті айтарлықтай төмендетеді. Тіршілік салтын түзеткеннен кейін де липид нормаға келмесе немесе жүрек-тамыр қаупі жоғары болса, дәрігердің нұсқауымен липидті түсіретін дәрі қабылдау қажет; қазір ең көп таратыны статиндер, олар төмен тығыздықты холестеринді едәуір төмендетіп, бляшканы тұрақтандырады немесе тіпті кері қайтарады. Липидті түсіретін дәрі қабылдайтындар липидтерді, бауыр функциясы мен миокард ферменттерін тұрақты тексеріп отыруы тиіс.

Гиперлипидемияны алдын алуға және бақылауға болатын созылмалы ауру. Жастар да тұрақты тексеруден өтіп, липид алшақтығын ерте байқап түзетуі керек; дәрі қабылдап жүргендер өздігінен тоқтатпауы тиіс, липид нормаға келгеннен кейін де ұзақ уақыт сақтап, әр 3-6 ай сайын тексертіп отырған жөн. Липидті, қысымды, қантты, салмақты дұрыс басқарып, жүрек-тамыр қаупін кешенді бақыласа, жүрек-ми оқиғаларының алдын алуға толық болады.