Қатерлі ісік (обыр)

Қатерлі ісік (обыр) — ағза жасушасының гені аномальді өзгеріп, қалыпты өсу бақылауынан айырылып, шексіз өсіп, індетік-метастаз қабілеті бар аурулар тобы. Обыр жасушасы жергілікті өсіп түйін түзіп қана қоймай, айнала тінге еніп, тамыр-лимфа арқылы шалғай мүшеге тарап метастаз ошағын түзіп өмірге қауіпті. Елімізде өлімнің маңызды себебі, таралу-өлім өсіп барады; бірақ ерте скрининг, диагноз, кешенді ем дамыған сайын көп обыр емсіз емес, алдын алатын, емделетін, ұзақ басқарылатын созылмалы ауруға айналды.

Себеп күрделі: тұқым + орта ұзақ өзара әрекеті. Канцероген: физикалық (иондаушы сәуле, ультрафиолет); химиялық (темекі түтініндегі полициклді ароматты көмірсутек, афлатоксин, нитрозоамин, асбест); биологиялық (гепатит B, папиллома вирусы, EB, Helicobacter pylori инфекциясы); тұқым (BRCA1/2 суппрессор гені мутациясы сүт безі, жұмыртқалық қаупін арттырады); жаман тіршілік (темекі, ішімдік, майлы тамақ, қозғалыссыз, семіздік). Ісік — көп қадам, көп ген өзгерісі: онкоген белсенденуі, суппрессордың жоғалуы, ДНҚ түзету кемшілігі.

Клиника орны, түрі, сатысына байланысты: жергілікті — түйін (қатты, шекарасы бұлыңғыр, қозғалмайды), ауру, қан кету (қақырықта, нәжісте, несепте, қынаптан), бөгет (жұтыну, ішек), ұзақ жазылмайтын жара, қызба (ісек қызуы), кахексия. Түрлі ісіктің өз сигналы бар: өкпе — тітіркендіргіш құрғақ жөтел және қақырықта қан; асқазан — қара нәжіс және жоғарғы қарын; тоқ-тік ішек — нәжісте қан және дәрет өзгерісі; сүт безі — ауыры жоқ түйін; жатыр мойны — контактті қан кету; бауыр — оң жоғарғы қарын түйіні және сарғаю. Метастаздан соң сүйек, бас, сарғаю, ентугу.

Диагноз патологияға — алтын стандарт. Зерттеу: ісік маркерлері (CEA, AFP, CA125), бейнелеу (УДЗ, КТ, МРТ, ПЭТ-КТ) орын-сатысында; эндоскопия (гастро-колоноскопия, бронхоскопия) биопсия; пункция. Патология түрі, дифференция, молекулалық тип (ген мутациясы) жеке емге негіз.

Ерте скрининг (төмен доза спиральды КТ өкпе, гастро-колоноскопия, маммография, жатыр мойны TCT) емдеу жылдамдығын арттырады. Ем дәлдік, кешенді дәуіріне өтті: ерте қатты ісік түбірдей ота, артынан сәуле-химия сатысына қарай; сәуле жоғары энергиялы сауыт, сәулеге сезімді не отадан кейін; химия жүйелі бақылау мен кең саты; нысанағы нақты ген мутациясы (өкпе EGFR, ALK); иммундық (PD-1/PD-L1 ингибиторы, CAR-T) өз иммунын ісікке қарсы іске қосады; эндокриндік гормонға тәуелді (сүт, простата); қытай медицинасы иммунды көтеріп, сәуле-химия уыттылығын азайтады. Көп салалы команда сатыс, молекула, дене жағдайына қарай жеке схема.

Профилактика басты: темекі-ішімдікті шектеп, теңгерімді тамақ, тұрақты спорт, салмақ, канцерогеннен қашу, вакцина (гепатит B, HPV), инфекциядан сақтанып, тұрақты тексеру-нысаналы скрининг. Диагнознан соң дұрыс емге беріліп, бақылауды жалғастырып, көңіл сау.