echinococcosis granulosus (echinococcosis granulosus)

echinococcosis granulosus (echinococcosis granulosus) သည် လူသား Echinococcus granulosus ကူးစက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ရောဂါ ဖြစ်ပြီး cystic hydatid disease ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ခွေးသည် ၎င်း၏ final host ဖြစ်ပြီး သိုး၊ နွားတို့ intermediate host ဖြစ်သဖြင့် ယင်းရောဂါသည် မွေးမြူရေး ဒေသတွင် ပျံ့နှံ့သည်။ လူသည် egg မတော်တဆ စားမိပါက intermediate host ဖြစ်ကာ hydatid disease ဖြစ်နိုင်သည်။ hydatid cyst သည် အသည်းတွင် အတွေ့ရများဆုံးဖြင့် အဆုတ် ဒုတိယ၊ ဦးနှောက်၊ အရိုး စသည့် အခြား အင်္ဂါ အချို့ ရံဖန်ရံခါ ထိုးဖောက်ခံရသည်။

အဖြစ်များသော လက္ခဏာများ

သရေကျိတ် ကြီးခြင်း; တုန်ခါခြင်း; ရင်ဘတ် နာကျင်ခြင်း; ချောင်းဟောက် သွေးပါခြင်း; portal hypertension; ချောင်းဆိုးခြင်း; အဖုရည် ချောင်းဟောက်ခြင်း; အဆက်မပြတ် ချောင်းဆိုးခြင်း; toxemia

ရောဂါဖြစ်ပွားရခြင်း

ဖြစ်ရခြင်း- Echinococcus granulosus သည် tapeworm အမျိုးအစား အားလုံးတွင် အသေးငယ်ဆုံး ဖြစ်ပြီး ခွေး small intestine တွင် ပူးတွဲနေထိုင်သည်။ worm အရှည် 2.5~6mm ရှိပြီး scolex၊ neck၊ immature proglottid၊ mature proglottid နှင့် gravid proglottid တစ်ခုစီဖြင့် ဖွဲ့စည်းသည်။ scolex သည် pear shape ရှိကာ rostellum နှင့် sucker ၄ ခု ရှိသည်။ rostellum တွင် ကြွက်သား တစ်သျှူး ကြွယ်ဝပြီး ဆန့်-တွန့် နိုင်စွမ်း အားကောင်းကာ ၎င်းပေါ်တွင် အရွယ်အစား လှည့်ပတ် radial စီသော hook နှစ်ကွင်း စုစုပေါင်း 28~48 ခု (ယေဘူယျ 30~36 ခု) ရှိသည်။ mature proglottid ဖွဲ့စည်းမှု tapeworm နှင့် ဆင်တူပြီး genital pore သည် proglottid တစ်ဖက် အလယ်ပိုင်း နောက်ဘက် အနည်းငယ်တွင် ရှိသည်။ testis 45~65 ခု ရှိပြီး genital pore ရှေ့-နောက် ပြည့်နှက်သည်။ gravid proglottid အကြီးဆုံး အရှည်ဆုံး ဖြစ်ပြီး worm အရှည် တစ်ဝက် ညီမျှသည်။ ၎င်း၏ genital pore သည် proglottid တစ်ဖက် အလယ်ပိုင်းတွင် ဖွင့်သည်။ uterus တွင် မမှန်သော branch နှင့် side branch (lateral cyst ဟုလည်း ခေါ်) ရှိပြီး ၎င်းအတွင်း egg (200~800 ခု) ဖြင့် ပြည့်နေကာ အူအတွင်း သို့မဟုတ် အူအပြင် ပေါက်ပြဲပြီးနောက် egg ထုတ်လွှတ်သည်။ egg သည် round shape၊ အညိုရောင် ရှိပြီး embryo membrane နှစ်လွှာ ရှိကာ အတွင်း radial line ရှိပြီး oncosphere ပါဝင်သည်။ ၎င်း၏ ပုံစံ beef tapeworm နှင့် pork tapeworm egg နှင့် ဆင်တူပြီး ခွဲခြားရ ခက်ခဲသည်။ egg သည် ပြင်ပ ခံနိုင်ရည် အတန်အသင့် ရှိပြီး အခန်း အပူချိန် ရေတွင် ၇~၁၆ ရက်၊ ခြောက်သွေ့သော ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ၁၁~၁၂ ရက်၊ 0℃ တွင် 116 ရက် အသက်ရှင်နိုင်သည်။ ဟင်းရွက်နှင့် သစ်သီးများတွင် ဓာတု ပိုးသတ်ဆေး သတ်ရန် ခက်ခဲသည်။ ဆူပွက်ခြင်းနှင့် တိုက်ရိုက် နေရောင် (50℃) ၁ နာရီသည် egg အသတ်နိုင်စွမ်း ရှိသည်။ egg သည် ခွေး ဝမ်းနှင့် အမြဲထွက်ပြီး ၎င်း၏ အရေပြား၊ အမွေး၊ ကျက်စားရာ မြက်ခင်း၊ တိရစ္ဆာန် ခြံ၊ ဟင်းရွက်၊ မြေ၊ ရေ ရင်းမြစ် စသည်တို့ ညစ်ညမ်းစေသည်။ egg ကို သိုး သို့မဟုတ် အခြား intermediate host မျိုမိပြီးနောက် အစာခြေ ရည် သက်ရောက်မှုဖြင့် duodenum အတွင်း ပေါက်ဖွားသည်။ oncosphere သည် အူနံရံ distal vein ထိုးဖောက်ပြီး portal vein သွေး စီးဆင်းမှုမှတဆင့် အသည်းနှင့် အခြား ကိုယ်တွင်း အင်္ဂါ ထိုးဖောက်ကာ hydatid cyst ဖွဲ့စည်းသည်။ hydatid cyst ကို ခွေး မျိုမိပြီး ၎င်းအတွင်း scolex သည် ခွေး small intestine အတွင်း ၃~၁၀ ပတ် ကြာ adult worm ဖွံ့ဖြိုးသည် (ပုံ ၁)။ Echinococcus granulosus သည် cyst ပုံစံ ရှိပြီး cyst wall သည် အပြင် laminated layer နှင့် အတွင်း germinal membrane (embryonic layer) ဟု ပိုင်းခြားသည်။ cyst အတွင်း အရောင်မဲ့ ကြည်လင်သော ရည် ရှိပြီး protein အနည်းငယ် ပါဝင်ကာ စုပေါင်းမှု CSF နှင့် ဆင်တူသည်။ laminated layer သည် အဖြူ ပကတိ အမြှေးပါး ဖြစ်ပြီး powder-skin ကဲ့သို့ အလွှာလိုက် ရှိကာ germinal membrane cell secretion ဖြင့် ဖွဲ့စည်းပြီး germinal membrane ကို ကာကွယ်သည့် လုပ်ငန်း ဆောင်သည်။ germinal membrane သည် worm ကိုယ်တိုင် ဖြစ်ပြီး သိသာသော မျိုးပွား နိုင်စွမ်း ရှိကာ အတွင်းသို့ budding ဖြစ်ပြီး germinal cyst (brood cyst) နှင့် protoscolex ဖွဲ့စည်းနိုင်သည်။ germinal cyst သည် stalk ဖြင့် germinal membrane ဆက်စပ်နေပြီး ၎င်း၏ cyst wall အတွင်း germinal membrane တွင် protoscolex အမြောက်အမြား ဖွဲ့သည်။ protoscolex သည် cyst wall မှ ပေါက်ပြဲပြီး cyst fluid ထဲ ဝင်ကာ cyst sand ဟု ခေါ်သည်။ မျက်စိဖြင့် မြင်နိုင်သော အဖြူ သေးငယ်သော အမှုန်အမွှား ဖြစ်သည်။ daughter cyst သည် ကွဲထွက်သော germinal cyst ဖြစ်ပြီး cyst fluid အတွင်း လွတ်လွတ် ရှိနေသည်။ daughter cyst ဖွဲ့စည်းမှု mother cyst နှင့် တူပြီး germinal cyst (granddaughter cyst) ထပ် ဖွဲ့စည်းနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် grandfather-mother-grandchild သုံးမျိုး တစ်ပြိုင်တူ hydatid cyst တစ်ခုအတွင်း ရှိနိုင်သည်။ အသက်ကြီးသော hydatid cyst တွင် daughter cyst ရာနှင့် ချီနှင့် protoscolex ထောင်ပေါင်းများစွာ ရှိနိုင်သည်။ germinal membrane သည် ရံဖန်ရံခါ အပြင်သို့ hernia protrude ဖြစ်ပြီး exogenous cyst ဖွဲ့ကာ laminated layer နှင့် host capsule အကြား ရှိသည်။ hydatid cyst အချို့ daughter cyst မဖြစ်ဘဲ protoscolex ပင် မဖြစ်ဘဲ sterile cyst ဟု ခေါ်သည်။ hydatid cyst အများစု unilocular ဖြစ်ပြီး multilocular honeycomb ပုံစံ အဖြစ် alveolar echinococcosis ဖြစ်ပြီး နောက်တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ Echinococcus granulosus final host နှင့် intermediate host အတိုင်းအတာ ကျယ်ပြန့်သည်။ ကျွန်ုပ်တို့ နိုင်ငံတွင် အဓိက ခွေးနှင့် သိုး ကြား အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန် လူနေ သံသရာ ဖြစ်သည်။ adult worm သည် ခွေး small intestine တွင် ၅~၂၀ လ သို့မဟုတ် ယင်းအထက် ပူးတွဲနေထိုင်သည်။ အထက်ပါ အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန် လူနေ သံသရာအပြင် wolf၊ fox စသည်တို့ final host နှင့် wild ungulate တိရစ္ဆာန် intermediate host သံသရာလည်း ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ယင်းရောဂါ သဘာဝ ရောဂါရင်းမြစ် ရောဂါ တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဖြစ်ပွားမှု ယန္တရား- Echinococcus granulosus egg သည် ပါးစပ်မှ ဝင်ပြီး အစာအိမ်-အူ အစာခြေ ရည် သက်ရောက်မှုဖြင့် oncoscope ပေါက်ဖွားသည်။ တစ်သျှူးထဲ ထိုးဖောက်သော oncosphere အချို့ ဒေသဆိုင်ရာ ဆဲလ်ဝိုင်းပြီး ဖျက်ဆီးခံရပြီး အချို့ အသက်ရှင်ကာ ဖွံ့ဖြိုးသည်။ oncosphere သည် အစ ပထမ portal vein သွေး စီးဆင်းမှုမှတဆင့် အသည်း ထိုးဖောက်ပြီး အများစု အသည်းအတွင်း hydatid cyst ဖွဲ့သည်; oncosphere အနည်းငယ် အသည်း sinusoid၊ hepatic vein၊ right heart မှတဆင့် အဆုတ် ထိုးဖောက်သည်; အဆုတ် microvessel၊ left heart မှတဆင့် systemic circulation ဝင်သူ ခန္ဓာကိုယ် အင်္ဂါ အသီးသီး ထိုးဖောက်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် hydatid cyst လူသား ခန္ဓာကိုယ် မည်သည့် နေရာတွင်မဆို ပူးတွဲနေနိုင်သည်။ Gansu ပြည်သူ့ဆေးရုံ 426 နမူနာနှင့် နိုင်ငံတွင်း စုပေါင်း အစီရင်ခံ 895 နမူနာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာချက်အရ hydatid cyst ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း ဖြန့်ဝေမှု- အသည်း 75%~78%; အဆုတ် 8.5%~14.5%; ဦးနှောက် 0.2%~0.3%; သရေကျိတ် 1.3%~2.7%; ကျောက်ကပ် 0.3%~0.4%; အရိုး 0.2%~0.9%; မိန်းမ pelvic 1.9%~3.3% ဖြစ်သည်။ ကလေး hydatid cyst ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း ဖြန့်ဝေမှု အရွယ်ရောက်သူနှင့် ကွာခြားပြီး brain hydatid disease 3.5%~4.3% ပါဝင်ကာ lung hydatid cyst ဖြစ်ပွားမှု နှုန်းလည်း မြင့်သည်။ oncosphere သည် အသည်းအတွင်း စုပုံပြီးနောက် ၄ ရက်မြောက်တွင် အချင်း 40μm အရွယ် အထိ ဖွံ့ဖြိုးပြီး cyst lumen ပေါ်လာသည်; ၃ ပတ်မြောက်တွင် cystic vesicle မြင်ရပြီး အချင်း 250μm အထိ ရှိသည်; ၅ လမြောက်တွင် 1cm အထိ ရှိပြီး laminated layer နှင့် germinal membrane ဟု ခွဲခြားသည်။ နောက်ပိုင်း ကြီးထွားမှု နှုန်း 1mm/လ သို့မဟုတ် 1cm/နှစ် ခန့် ဖြစ်သည်။ hydatid cyst ယေဘူယျ 10cm ရောက်မှ လက္ခဏာ ပေါ်လာသည်; 20cm ရောက်မှ cystic mass ပေါ်လာသည်။ lung hydatid cyst ကြီးထွားမှု နှုန်း မြန်ပြီး ၁ နှစ် ၄~၆cm တိုးနိုင်သည်။ hydatid cyst သည် အတွင်း-အပြင် cyst နှစ်ခု ခွဲသည်။ inner cyst ဆိုသည်မှာ hydatid cyst ဖြစ်ပြီး outer cyst သည် host fibrous capsule ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့နှစ်ခုကြား အနည်းငယ် ကပ်ငြိမှုသာ ရှိသည်။ hepatic hydatid cyst ယေဘူယျ large cyst ဖြစ်ပြီး cyst fluid ရာပေါင်းမှ ထောင်ပေါင်း ml အထိ ရှိသည်။ hydatid cyst သည် စက်ရုပ် သို့မဟုတ် ဓာတု (bile) ထိခိုက်မှု သို့မဟုတ် အိုမင်းခြင်းကြောင့် ယိုယွင်းနိုင်သည်။ ယင်းအချိန် outer cyst တဖြည်းဖြည်း ထူလာပြီး calcify ဖြစ်နိုင်သည်။ အရွယ်ရောက်သူ လူနာ hepatic hydatid cyst 90% အထက် daughter cyst ပါဝင်ပြီး ကလေး 90% အထက် daughter cyst မပါဝင်ဘဲ အဓိက worm age နှင့် ဆက်စပ်သည်။ hydatid disease ရောဂါဗေဒ ပြောင်းလဲမှု အဓိက cyst space-occupying growth ကြောင့် အနီးအပါး အင်္ဂါ ဖိပြီး ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ hepatic hydatid cyst တဖြည်းဖြည်း ကြီးလာချိန် အသည်းအတွင်း small bile duct ဖိပြီး outer cyst wall အတွင်း ဝင်ပေါက်သည်။ ရံဖန်ရံခါ small bile duct ဖိအား necrosis ကြောင့် cyst lumen ထဲ ပေါက်ပြဲပြီး daughter cyst နှင့် cyst fluid အဝါရောင် လိမ်းကျံစေကာ secondary bacterial infection လွယ်လွယ် ဖြစ်စေသည်။ lung hydatid cyst အများစု daughter cyst မပါဝင်ဘဲ bronchiole ထဲ ပေါက်ပြဲနိုင်သည်။ laminated layer လှည့်ကျုံ့ပြီး အတွင်းမျက်နှာပြင် အပြင်သို့ လန်လာပြီး ရံဖန်ရံခါ germinal layer နှင့် scolex၊ cyst fluid အတူ ချောင်းဟောက် ထွက်နိုင်ကာ bacterial infection လည်း လွယ်လွယ် တွဲဖက်နိုင်သည်။ hydatid cyst သည် small bronchiole ထဲ ပေါက်ပြဲပါက အတွင်း-အပြင် cyst ကြား လေ ဝင်လာချိန် crescent-shaped air band ဖြစ်နိုင်သည်။ hydatid cyst cyst fluid အမြောက်အမြားနှင့် scolex body cavity (peritoneal cavity နှင့် pleural cavity) ထဲ ပေါက်ပြဲပါက anaphylactic shock နှင့် secondary hydatid cyst ဖြစ်စေနိုင်သည်။

ကုသနည်း

ဆေးဝါးကုသမှု၊ အထောက်အကူပြု ကုသမှု

ကြိုတင်ကာကွယ်နည်း

echinococcosis granulosus နေ့စဉ် ကြိုတင် ကာကွယ်ရေး- ပတ်ဝန်းကျင် သန့်ရှင်းရေး တိုးတက်စေရမည်; ကောင်းသော သန့်ရှင်းရေး အကျင့် မွေးမြူရမည်; စားမီ လက် ဆေးကြောရမည်; အစာ အပြည့်အဝ ကျိုရမည်; ရေအေး၊ နို့အေး မသောက်ရ; အစိမ်း ဟင်းရွက် မစားရ; ခွေးနှင့် နီးကပ်စွာ ထိတွေ့ခြင်း ရှောင်ရမည်။ ကလေး အထူးသဖြင့် အရေးကြီးသည်။ ၁. သန့်ရှင်းရေး ပညာပေး- hydatid disease လူ-တိရစ္ဆာန် ဆိုးရွားစွာ ထိခိုက်မှု၊ ကူးစက်ပုံစံနှင့် ကုသ ကာကွယ်ရေး အစီအမံ စသည် ပညာပေးရမည်။ ၂. ရောဂါ ရင်းမြစ် ထိန်းချုပ်ရမည်- ခွေး မွေးမြူမှု ထိခိုက်မှု ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပညာပေးရမည်။ ခွေးသည် hydatid disease ပျံ့နှံ့ရုံမက rabies၊ kala-azar၊ ascariasis စသည်လည်း ကူးစက်နိုင်သဖြင့် ဖြစ်သည်။ တောခွေး သတ်ပစ်ရမည်။ မဖြစ်မနေ ထားရှိရသော ခွေး ဥပမာ- သိုးထိန်းခွေး၊ ရဲခွေး စသည် မှတ်ပုံတင်ပြီး ပုံမှန် ကူးစက်ရောဂါ စစ်ဆေးရမည်။ hydatid disease ပျံ့နှံ့ရာ ဒေသတွင် ခွေးသည် ပုံမှန် deworming ဆေး- ဥပမာ- praziquantel 5mg/kg ကိုယ်အလေးချိန်၊ တစ်ကြိမ်တည်း သောက်ရမည်၊ ၁ ကြိမ်/၆ ပတ် သုံးရမည်။ ခွေး ဝမ်းလည်း အန္တရာယ်ကင်းရှင်းသော စီမံခန့်ခွဲမှု ပြုလုပ်ရမည်။ ၃. အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန် ကျက်စားရေးနှင့် မွေးမြူရေး ကောင်းမွန်စွာ ဆောင်ရွက်ရမည်- ခွေး ခြံ သိုး ခြံနှင့် ခွဲထားရမည်; အစာ သန့်ရှင်းရေးနှင့် တိရစ္ဆာန် ခြံ သန့်ရှင်းရေး အလေးထားရမည်; ရာသီ လေးပါး အလှည့်ကျ ဒေသ ခွဲစပ် ကျက်စားရေး တိုးမြှင့်ကာ ကူးစက်မှု လျှော့ချနိုင်သည်။ လူ-တိရစ္ဆာန် ရေကန် ခွဲသုံးရမည်; ရေ ရင်းမြစ် ညစ်ညမ်းမှု ကာကွယ်ရမည်။ ၄. တိရစ္ဆာန် ဆေး သန့်ရှင်းရေး ကြီးကြပ်မှု တင်းတင်းကြပ်ကြပ် ဆောင်ရွက်ရမည်- အသား စစ်ဆေးမှု စနစ် ခိုင်မာအောင် ပြုလုပ်ရမည်; ရောဂါရှိသော သိုး ကိုယ်တွင်း အင်္ဂါ နက်နက် မြှုပ် သို့မဟုတ် မီးရှို့ရမည် သို့မဟုတ် အပြည့်အဝ ကျိုပြီးမှ သိုးထိန်းခွေး အစာအဖြစ် သုံးရမည်။ မည်သည့် အခြေအနေတွင်မှ ရောဂါရှိ သိုး အစိမ်း ကိုယ်တွင်း အင်္ဂါ ခွေး ကျွေးရန် မသင့်လျော်ပေ။

သွားရောက်ကုသရမည့်ဌာန

အစာအိမ်-အူ အထူးကု ဌာနသို့ သွားရောက်ပြသရန် အကြံပြုအပ်ပါသည်။ မသွားရောက်မီ ဤပလက်ဖောင်းမှတစ်ဆင့် ကြိုတင် ဆေးခန်းချိန်းယူကာ အထူးကုဆရာဝန်ကြီးနှင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါသည်။

နွေးထွေးသော သတိပေးချက် - အထက်ပါအချက်အလက်များသည် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အသိပညာပေးခြင်းအတွက်သာဖြစ်ပြီး အထူးကုဆရာဝန်ကြီးများ၏ ပညာရှင်ရောဂါရှာဖွေမှုကို အစားမထိုးနိုင်ပါ။ သက်ဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ ရှိပါက ချက်ချင်းပင် တရားဝင်ဆေးရုံတွင် ပြသ ကုသမှုခံယူပါ။