pediatric beta-thalassemia (beta-thalassemia)

thalassemia (Beta thalassaemia) (အတို β-thalassemia) ကို Mediterranean anemia (thalassemia) ဟုလည်း ခေါ်သည်။ National Medical Nomenclature Committee ၏ သတ်မှတ်ချက်အရ globin synthesis-impaired anemia ဟု ခေါ်သင့်သည်။ globin peptide chain တစ်ခု သို့မဟုတ် အမြောက်အမြား synthesize ဟန့်တား ခြင်း သို့မဟုတ် အပြည့်အဝ inhibit ဖြစ်ခြင်း ကြောင့် Hb composition abnormal ဖြစ်ကာ chronic hemolytic anemia ဖြစ်ရခြင်း ကို ဆိုလိုသည်။ မတူညီသော globin gene deletion သို့မဟုတ် defect ကြောင့် သက်ဆိုင်ရာ globin chain synthesize inhibit အခြေအနေ မတူညီမှုအလိုက် thalassemia ကို α-thalassemia၊ β-thalassemia၊ δ-thalassemia၊ γ-thalassemia နှင့် ရှားပါးသော β-thalassemia ဟု ပိုင်းနိုင်သည်။ ရှေ့ပါး type ၂ မျိုး အတွေ့ရများပြီး အမျိုးမျိုးသော thalassemia ကြား ပြန်လည် ပေါင်းစပ်နိုင်ကာ abnormal Hb အမျိုးမျိုး (ဥပမာ- HbE/β-thalassemia) နှင့် ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ယင်းရောဂါ အုပ်စု ကို thalassemia syndrome ဟုလည်း ခေါ်ပြီး အားလုံး autosomal incomplete dominant မျိုးရိုးလိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။

အဖြစ်များသော လက္ခဏာများ

nasal root ပြန့်ခြင်း; hemosiderosis; heart failure; အစာစားချင်စိတ် ကျဆင်းခြင်း; liver fibrosis; liver failure

ရောဂါဖြစ်ပွားရခြင်း

(၁) ဖြစ်ရခြင်း- ၁. အကြောင်းရင်း- β-globin gene သည် chromosome ၁၁ short arm region ၁ band ၂ (အတို 11P12) တွင် တည်ရှိသည်။ ယင်းရောဂါ နည်းနည်းမျိုး nucleotide အနည်းငယ် deletion ဖြစ်ပြီး အများစုမှာ point mutation (single nucleotide substitution၊ addition သို့မဟုတ် deletion) ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ တစ်ဝန်း gene mutation type ၁၀၀ မျိုး တွေ့ရှိပြီးပြီ။ ကျွန်ုပ်တို့ နိုင်ငံတွင် type ၂၀ မျိုး ရှိသည် (ဇယား ၁)။ mutation ကြောင့် β-chain synthesize အပိုင်း inhibit ဖြစ်သူ ကို β-thalassemia ဟု ခေါ်သည်; β-chain အပြည့်အဝ inhibit ဖြစ်သူ ကို βo-thalassemia ဟု ခေါ်သည်။ peptide chain synthesize inhibit တွင် δ-chain ပါဝင်ပြီး δβ-thalassemia (δβ သို့မဟုတ် δβo) ဟု ခေါ်သည်။ chromosome အပေါ် allele gene ၂ ခု mutation point တူညီပါက homozygote ဟု ခေါ်သည်; allele gene mutation မတူညီပါက double heterozygote ဟု ခေါ်သည်; homologous chromosome တွင် mutation ၁ ခုသာ ရှိပါက heterozygote ဟု ခေါ်သည်။ ၂. အမျိုးအစားခွဲ- β-gene defect ကြောင့် ဖြစ်သော heterozygote နှင့် homozygote မတူညီမှုအလိုက် ၎င်း၏ လက်တွေ့ ပြသချက်လည်း မတူညီသည်။ ရောဂါ ပြင်းထန်မှု အလိုက် β-thalassemia ကို severe type၊ mild type နှင့် intermediate type ၃ မျိုး ပိုင်းနိုင်သည်- (၁) severe β-thalassemia- severe β-thalassemia (β-mediterranean anemia major) ကို Cooley anemia (Cooleys anemia) ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ယင်းသည် β-thalassemia homozygote၊ β နှင့် β-thalassemia double heterozygote သို့မဟုတ် β-thalassemia homozygote သို့မဟုတ် δβo homozygote ဖြစ်ပြီး ကျွန်ုပ်တို့ နိုင်ငံတွင် အတွေ့ရများသော thalassemia တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ယင်း syndrome လူနာ မိဘ နှစ်ဦးလုံး β-thalassemia heterozygote ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့၏ သားသမီး တွင် severe β-thalassemia ဖြစ်နှုန်း ၂၅%၊ heterozygote ၅၀%၊ ကျန် ၂၅% ပုံမှန် ဖြစ်သည်။ (၂) intermediate β-thalassemia- intermediate β-thalassemia (β-mediterranean anemia intermedia) တွင် β-gene homozygote၊ အချို့ β0/β double heterozygote၊ atypical β-thalassemia heterozygote၊ α-thalassemia နှင့် δβ-thalassemia တွဲဖက်ခြင်း အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ လက်တွေ့ ပြသချက် severe type နှင့် mild type ကြားတွင် ရှိပြီး ဝိသေသ- ① ဖြစ်ပွားမှု အသက် နှောင်းသည် (အများစု အသက် ၄~၅ နှစ်); ② အလယ်အလတ် anemia၊ Hb ၆၀~၉၀ g/L; ③ အပျော့စား liver-spleen ဖောင်းခြင်း; ④ peripheral blood smear red blood cell shape severe type နှင့် ဆင်တူသည်; ⑤ HbF ပမာဏ မြင့်ပြီး HbA2 အနည်းငယ် မြင့်-မြင့်၊ ပုံမှန် သို့မဟုတ် ကျသည်; ⑥ blood transfusion ပမာဏ သေး သို့မဟုတ် မလိုဘဲ အသက်ထိန်းထားနိုင်သည်; မိသားစု စစ်တမ်း အထက်ပါ gene ပို့လွှတ်မှု အတည်ပြုသည်။ atypical β-thalassemia heterozygote- β-globin gene distal ၏ promoter region locus control region (LCR) တွင် တည်ရှိသော မော်လီကျူး defect (atypical β-thalassemia gene) နှင့် ပုံမှန် β-thalassemia gene ပေါင်းစပ်ပြီး double heterozygote ဖွဲ့စည်းခြင်း ကို ဆိုလိုသည်။ (၃) mild β-thalassemia- mild β-thalassemia (β-mediterranean anemia minor သို့မဟုတ် trait) သည် β0၊ β သို့မဟုတ် δβ gene၊ double mutation heterozygote အပါအဝင် (ရောဂါ ပြောင်းလဲသော β-globin gene nucleotide sequence တွင် mutation point ၂ ခု တစ်ပြိုင်တည်း ရှိခြင်း) heterozygote အခြေအနေ ဖြစ်သည်။ ဥပမာ- [TATA box-28(A→G) CDl7(A→T)/N]။ အဓိက ပြသချက် အပျော့စား microcytic၊ hypochromic anemia ဖြစ်ပြီး အထူးသဖြင့် မွေးကင်းစကာလ တွင် သိသာသည်။ အပျော့စား jaundice နှင့် spleen ဖောင်းခြင်း ရှိနိုင်သည်။ (၂) ဖြစ်ပွားမှု ယန္တရား- β-thalassemia ၏ ရောဂါဗေဒ-ဇီဝကမ္မ နှင့် လက်တွေ့ ပြသချက် အမြောက်အမြား globin chain synthesize မညီမျှမှုနှင့် ဆက်စပ်သည်။ β-chain synthesize inhibit ဖြစ်သဖြင့် HbA (α2β2) synthesize လျော့ သို့မဟုတ် မရှိနိုင်ပေ။ heterozygote တွင် excess α-chain သည် compensatory တိုးလာသော δ-chain နှင့် ပေါင်းစည်းပြီး HbA2 (α2δ2) တိုးသည်။ homozygote တွင် β-chain သိသာစွာ လျော့သဖြင့် α-chain နှိုင်းယှဉ် တိုးကာ excess α-chain သည် γ-chain နှင့် ပေါင်းစည်းပြီး HbF (α2γ2) သည် red blood cell အတွင်း အဓိက Hb အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်လာသည်။ HbF သည် HbA ထက် oxygen affinity မြင့်သဖြင့် tissue တွင် oxygen ထုတ်လွှတ်ရန် မလွယ်သဖြင့် လူနာ tissue hypoxia မကြာခဏ ရှိသည်။ hypoxia သည် erythropoietin အမြောက်အမြား secretion လှုံ့ဆော်ပြီး bone marrow hematopoiesis function လှုံ့ဆော်ကာ red marrow အလွန်အမင်း ဖြန့်ကြက်ကာ အရိုး ပြောင်းလဲမှု အစီအရီ ဖြစ်စေသည်။ α နှင့် β-chain ကြား မညီမျှမှု ကြောင့် excess α-chain သည် အလွန်မတည်ငြိမ်သော α2၊ α3 သို့မဟုတ် α4 အဖြစ် စုပုံနိုင်ပြီး erythroblast နှင့် red blood cell တွင် easily denature precipitate ဖြစ်ကာ α-chain inclusion body ဖြစ်စေသည်။ inclusion body သည် red blood cell membrane အပေါ် ကပ်ငြိပြီး red blood cell membrane ခဲစေကာ mechanical damage ခံရန် လွယ်ပြီး bone marrow အတွင်း ပျက်စီးကာ blood circulation ထဲ အပြည့်အဝ မဝင်နိုင်ဘဲ ineffective hematopoiesis ဖြစ်သည်။ inclusion body ပါသော red blood cell အချို့ mature ဖြစ်ပြီး peripheral blood ထဲ ထုတ်လွှတ်သော်လည်း ယင်း red blood cell သည် microcirculation ဖြတ်သန်းချိန် ပျက်စီးရန် လွယ်ကာ သက်တမ်း တိုစေသည်။ ထို့အပြင် red blood cell ၏ inclusion body သည် red blood cell permeability အပေါ်လည်း သက်ရောက်ကာ သက်တမ်း ထပ်တိုစေကာ hemolytic anemia ဖြစ်စေသည်။ anemia သည် intestine သံဓာတ် စုပ်ယူမှု တိုးစေသည် (၈၀% အထိ)။ iron utilization disorder နှင့် ကုသမှု လုပ်ငန်းစဉ် ထပ်ခါထပ်ခါ blood transfusion တို့ကြောင့် နှလုံး၊ အသည်း၊ သရက်ရွက်၊ bone marrow နှင့် အရေပြား စသည့် tissue တွင် သံဓာတ် အမြောက်အမြား စုပုံကာ hemosiderosis ဖြစ်စေသည်။ နောက်ပိုင်း secondary hemochromatosis ဖြစ်ပြီး myocardium နှင့် liver function စသည် ထိခိုက်ကာ diabetes နှင့် အခြား endocrine disorder စသည် ဖြစ်သည်။

ကုသနည်း

ဆေးဝါးကုသမှု၊ အထောက်အကူပြု ကုသမှု

ကြိုတင်ကာကွယ်နည်း

eugenic health လုပ်ငန်း တက်ကြွစွာ ဆောင်ရွက်ပြီး Mediterranean anemia gene မျိုးရိုးလိုက်ခြင်း လျှော့ချ/ထိန်းချုပ်ရမည်။ ၁. လက်ထပ်မှု အကြို Mediterranean anemia screening ပြုလုပ်ပြီး အပျော့စား Mediterranean anemia လူနာ ချင်း လက်ထပ်မှု ရှောင်ရမည်- severe/intermediate thalassemia လူနာ မွေးဖွားမှု အခွင့်အလမ်း သိသာစွာ လျှော့ချနိုင်သည်။ ၂. ရောဂါ အကြို ရှာဖွေစစ်ဆေးမှု နည်းပညာ ဖြန့်ကြက်ရမည်- မိဘ နှစ်ဦးလုံး သို့မဟုတ် တစ်ဦး thalassemia gene carrier တွင် ကိုယ်ဝန် ၄ လ ရောက်ချိန် သန္ဓေသား chorionic villus၊ amniotic fluid cell သို့မဟုတ် umbilical blood စုဆောင်းပြီး genome DNA ရယူကာ PCR နည်းပညာ သုံး၍ high-risk သန္ဓေသား ရောဂါ အကြို ရှာဖွေစစ်ဆေးရမည်။ severe/intermediate ကလေး ကိုယ်ဝန် ရပ်ရမည်။

သွားရောက်ကုသရမည့်ဌာန

သွေးအထူးကု ဌာနသို့ သွားရောက်ပြသရန် အကြံပြုအပ်ပါသည်။ မသွားရောက်မီ ဤပလက်ဖောင်းမှတစ်ဆင့် ကြိုတင် ဆေးခန်းချိန်းယူကာ အထူးကုဆရာဝန်ကြီးနှင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါသည်။

နွေးထွေးသော သတိပေးချက် - အထက်ပါအချက်အလက်များသည် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အသိပညာပေးခြင်းအတွက်သာဖြစ်ပြီး အထူးကုဆရာဝန်ကြီးများ၏ ပညာရှင်ရောဂါရှာဖွေမှုကို အစားမထိုးနိုင်ပါ။ သက်ဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ ရှိပါက ချက်ချင်းပင် တရားဝင်ဆေးရုံတွင် ပြသ ကုသမှုခံယူပါ။