Tăng sản vỏ thượng thận bẩm sinh

Tăng sản vỏ thượng thận bẩm sinh (CAH) là một nhóm bệnh do khiếm khuyết bẩm sinh của một hoặc vài loại enzyme trong hệ thống enzyme sinh tổng hợp hormone vỏ thượng thận, làm thay đổi nồng độ hormone như cortisol. Thường là di truyền lặn nhiễm sắc thể thường; trên lâm sàng bệnh thiếu hụt enzyme 21-hydroxylase phổ biến nhất, chiếm trên 90%, tỷ lệ mắc khoảng 1/4500 trẻ sơ sinh, trong đó khoảng 75% là type mất muối, tiếp theo là bệnh thiếu hụt enzyme 11β-hydroxylase, khoảng 5%-8%, tỷ lệ mắc khoảng 1/5000-7000 trẻ sơ sinh; các type khác đều hiếm gặp.

Triệu chứng thường gặp

Tăng tiết hormone vỏ thượng thận kiểu khoángocorticoid; vỏ thượng thận lành tính...; tăng sản thượng thận; gái dậy thì sớm; sau dậy thì không có tinh dịch; cường năng vỏ thượng thận; vô kinh; dị hình giới tính

Nguyên nhân bệnh

Gần như tất cả đột biến CYP21 đều là kết quả tái tổ hợp giữa CYP21 và CYP21P (trao đổi không tương đương hoặc chuyển đổi). Khoảng 20% alen đột biến mang đột biến mất đoạn. Khoảng 75% alen đột biến là kết quả chuyển gen. 32% bệnh nhân type mất muối có đột biến mất đoạn lớn hoặc chuyển đổi trên một alen, 56% có đột biến điểm trên intron 2 trên một alen gây bất thường cắt nối RNA. Trong thí nghiệm ngoài cơ thể xác nhận các đột biến này làm hoạt tính enzyme 21-hydroxylase mất hoàn toàn hoặc gần hoàn toàn. Trong type nam hóa đơn thuần, alen đột biến phổ biến nhất (35%) là đột biến thay thế ở codon axit amin số 172 (Ile đổi thành Asn), chỉ giữ lại 2%-11% hoạt tính enzyme 21-hydroxylase bình thường. Trong type không kinh điển, đột biến phổ biến nhất (39%) là đột biến axit amin số 281 (Val đổi thành Leu). Hiện nay đã phát hiện GIP, AVP, thụ thể beta2-adrenergic biểu hiện bất thường ở thượng thận có thể gây AIMAH.

Phương pháp điều trị

Điều trị nội khoa, điều trị hỗ trợ

Biện pháp phòng ngừa

1. Sàng lọc CAH ở trẻ sơ sinh: chủ yếu chỉ sàng lọc chẩn đoán 21-OHD ở trẻ sơ sinh. Mục đích là phòng ngừa cơn khủng hoảng vỏ thượng thận đe dọa tính mạng và tổn thương não hoặc tử vong do nó, phòng ngừa sai nhận định giới tính ở trẻ gái do hóa nam cơ quan sinh sản ngoài, phòng ngừa rối loạn vóc dáng nhỏ, phát triển tâm lý, sinh lý do androgen quá mức trong tương lai, giúp trẻ được chẩn đoán điều trị sớm trước khi triệu chứng lâm sàng xuất hiện. Phương pháp sàng lọc CAH trẻ sơ sinh là với mỗi em bé sau sinh 3-5 ngày, lấy máu gót chân, nhỏ lên giấy lọc chuyên dụng, thông qua các phương pháp phát hiện như ELISA, miễn dịch huỳnh quang để đo nồng độ 17-OHP trên mảng máu giấy lọc để chẩn đoán sớm. Trẻ bình thường sau sinh 17-OHP có thể >90 nmol/L, sau 12-24 giờ giảm về bình thường. Mức 17-OHP có mối quan hệ nhất định với cân nặng sơ sinh, mức 17-OHP trẻ đủ tháng bình thường dưới 30 nmol/L, cân nặng sơ sinh thấp (1500-2700g) là 40 nmol/L, cân nặng rất thấp (500 nmol/L là CAH điển hình, 150-200 nmol/L có thể thấy ở các type CAH khác nhau hoặc dương tính giả. Điểm cắt dương tính sàng lọc 17-OHP vẫn nên được xây dựng theo phương pháp từng phòng lab, và thông qua quan sát dài hạn, tổng kết kinh nghiệm để điều chỉnh. Trường hợp dương tính cần theo dõi sát sao, thông qua đo nồng độ cortisol huyết tương, testosterone, DHEA, DHA và 17-OHP để chẩn đoán xác định. 2. Chẩn đoán và điều trị trước sinh: đối với người đã có CAH và bố mẹ nên thực hiện phân tích gen 21-hydroxylase. Khi mẹ mang thai lại, ở tuần 4-5 thai kỳ, uống dexamethasone 20 μg/(m2/d) (thường 1-1.5 mg/d), ở tuần 9-11 thai kỳ, sinh thiết màng đệm (CVS) làm xét nghiệm nhiễm sắc thể, DNA phân tích gen CYP21B, nếu kết quả trên gợi ý thai nhi là nam, dị hợp tử hoặc thai nhi bình thường, có thể ngừng điều trị dexamethasone. Xét nghiệm nước ối gợi ý khả năng cao thai nhi là nữ đồng hợp tử bệnh nhân, thì điều trị dexamethasone đến khi thai nhi sinh.

Khoa nên đến khám

Khuyến nghị đến khám tại khoa bệnh di truyền, trước khi đến bệnh viện có thể đặt lịch hẹn trước qua nền tảng này để liên hệ với chuyên gia.

Lời nhắc ấm áp: Thông tin trên chỉ cung cấp tham khảo khoa học sức khỏe, không thể thay thế chẩn đoán y tế chuyên nghiệp. Nếu có triệu chứng liên quan vui lòng đến bệnh viện chính quy khám ngay.